Pilipinas, Dagok at Pamumukadkad sa ilalim ng Pananakopng Hapon

 

Pilipinas, Dagok at Pamumukadkad sa ilalim ng Pananakopng Hapon

Allan A. Ortiz

Nnag sakupin ng Hapon ang Pilipinas noong 1942 hangang 1945 ay maraming pagbabago sa bansa sa larangan ng kultura at panitikan. Nagsimula ito nang nilusob ng Imperyong Hapon ang Pilininas na tinatabanan o nasa ilalim ng kapangyarihan ng Estados Unidos. 

Noong Disyembre 8, 1941, binomba ng hukbo ng mga sundalong Hapones ang Pilipinas, isang araw pagkaraang bombahin nila ang Pearl Harbor, Hawaii, at Estados Unidos. Pagkatapos ng ilang linggo, umatras sina Heneral Douglas McArthur at ang pamahalaan ni Manuel L. Quezon. Pinasok ng militar ng Hapon ang Maynila noong Enero 2, 1942.

Sumuko ang Bataan sa puwersa ng mga Hapones noong Abril 9, 1942. Ang mga bilanggo ng digmaan ay pinaglakad ng mga Hapones (ang tinatawag na Martsa ng Kamatayan) papunta sa isang kampo ng konsentrasyon sa Capas, Tarlac.

Ang panahon ng pananakop ng Hapon ay tumutukoy sa mga akdang pampanitikan na nilikha at naisulat noong panahon ng pananakop ng Hapon sa Pilipinas. Ito ay panahon ng malaking pagbabago at pagsubok para sa mga manunulat at mga akdang Pilipino.  Nakaranas ng paghihirap at pagkakakulong ang mga manunulat sa panahong ito.  

Isa sa mga akdang lumaganap noong dumating ang mga Hapones ay ang Tanka at Haiku. Ang Tanka ay binubuo Isa sa mga akdang lumaganap noong dumating ang mga Hapones ay ang Tanka at Haiku. Ang Tanka ay binubuo ng limang taludtod at may tig-7 bilang ng pantig sa sa tatlong taludtod at may tig-5 pantig sa dalawang taludtod nito,  samantalang ang Haiku ay binubuo ng tatlong taludtod at may bilang ng pantig na 5-7-5. Nagpapakita ang mga tulang ito ng buhay, imahe, at damdamin sa pamamagitan ng kakaunting salita lamang.

Ipinagbawal ng mga Hapon ang pagsalita at pagsulat ng wikang banyaga, partikular na ang Ingles. Dahil dito, naging malaya ang mga Pilipino sa pagsulat ng kanilang mga panitikan na kasama ang kanilang kultura, mga paniniwala, at kaugalian. Ang mga Pilipino ay muling nakasulat ng tulang Tagalog sa pagsulat ng haiku na nagtataglay ng malalim na talinghaga.   Ang mga akdang ito ay naglalarawan ng buhay sa lalawigan, pagsasaka, pangingisda, at iba pang aspeto ng buhay sa mga probinsya na nagpapakita ng karanasan ng mga manunulat, tradisyon, at kultura ng mga tao sa malalayong lugar. 

Pagkatapos ng pagbagsak ng Bataan, umatras si MacArthur patungong Australia. Pinalitan siya sa Corregidor ni Heneral Jonathan Wainwright, upang ipagpatuloy ang pakikipaglaban, hanggang sa mapilitang sumuko ang mga Pilipino at Amerikano pagkalipas ng 27 mga araw.

Nagtagal nang tatlong mga taon ang pananakop o okupasyon ng mga Hapones sa Pilipinas. Itinayo ng mga Hapones ang isang pamahalaang tau-tauhan lamang nila, at ang nagsisilbing pangulo ay si Jose P. Laurel.

Noong Oktubre 1944, nagsimula ang digmaan ng pagpapalaya sa Pilipinas mula sa mga Hapones nang lumapag ang mga puwersa ni Douglas MacArthur sa Leyte.

Naproklama bilang bagong pangulo ng Pilipinas si Sergio Osmeña nang mamatay si Manuel Quezon.

Malakas na nabomba ng mga sundalo ng Estados Unidos ang Maynila noong Pebrero 1945. Nahuli at napilitang sumuko ang puwersang militar ni Heneral Homma sa mga Amerikano  nang mabigo silang tumakas. 

May mga magagndang idinulot ang pananakop ng Hapon sa bansa. Nagkaroon ng dibersidad pagdating sa paniniwala dahil sa pagpapalawig ng kulturang Pilipino. Naging mas maayos at kontrolado ang sistema ng pamumuno sa mga nasasakupan. Nabigyan muli ng sigla ang wikang Pambansa at natuto ang mga Pilipino magsulat ng mga Haiku

Hindi mawawala ang masamang epekto ng panankop ng Hapon sa Pilipinas. Nabago ng Kristiyanismo ang mga tradisyon at paniniwalang mga Pilipino. Hindi lahat ng Pilipino ay nabigyan ng pagkakataong makapag-aral, at nanatiling mga alipin ang ilan sa kanila. Walang kalayaan ang bansa at masasabing totoong pamahalaan ang mga PIlipino. 

Sa kabuuan, ang panahon ng pananakop ng Hapon ay nagdulot ng mga pagbabago at pag-usbong sa larangan ng panitikan, kultura, at lipunan sa Pilipinas. Ang yugtong ito ng Pilipinas ay nagbigay daan sa pag-angakt at pagkakakilanlan ng mga Pilipino bilang isang malayang bansa.  

Baliktanaw sa Haiku sa Pilipinas

 Baliktanaw sa Haiku sa Pilipinas

Allan A. Ortiz

          Hindi maipagkakaila na nasa dugo ng mga Pilipino ang pagiging isang makata. Bago pa man dumating ang mga mananakop sa bansa ay nakatagni na ito sa kanilang pang-araw-araw na pamumuhay gaya ng paghehele ng sanggol, mga ritwal sa pagtatanim, pananagumpay sa digmaan, pagdiriwang gaya ng pag-iisang-dibdib, paglalakbay at marami pang iba na nagpapakita ng damdamin ng mga katutubong Pilipino. Kaya ang panulaan ay isang kulturang dapat yakapin, payabungin at linangin. Naging madali sa mga Pilipinong makata na sumulat ng ibang anyo ng tula gaya ng haiku.

            Matutunton ang paglaganap ng haiku sa Pilipinans noong panahon ng pananakop ng Hapon noong 1942 hanggang 1945. Ang impluwensyang Hapon sa panitikan gaya ng haiku ay madaling niyakap ng mga Pilipino nang ipagbawal ang panitikang Pilipino sa Ingles.  Ito ang nagging Gintong Panahon ng Panitikang Pilipino dahil sa namamatay na panitikan dahil ang mga manunulat ay sumusulat sa wikang Ingles.

          Ang haiku ay isang uri ng maikling tula mula sa hapon na nagtataglay ng ilang katangiang nagbibigay-kulay sa kanyang pagkakaiba. Ang tradisyunal na haiku ay binubuo ng 17 pantig na ang unang taludtod ay limang pantig, ang ikalawang taludtod ay pito at ang ikatlong taludtod ay limang pantig. Tungkol sa kalikasan at imahen ng haiku. Ipinakikita nito ang pagmamahal sa kaliksan at ang pagiging sensitibo sa mga detalye sa paligid. Sa makabagong panahon, mas malawak na ang tema ng paglikha ng haiku. Hindi na umiikot sa kalikasan bagkus nakatuon na rin sa tao at kanyang karanasan.

 

             Ang kinillang unang makatang Pilipino na sumulat ng haiku ay si Gonzalo K. Flores, kilala rin bilang Severino Gerundio, isang avant-garde makatang noong panahong ng Hapon. Narito ang dalawa sa kanyang haiku, isinalin sa Tagalog, na inilathala sa magasing Liwayway noong Hunyo 5, 1943.

tutubi
hila mo’y tabak…
ang bulaklak, nanginig!
sa paglapit mo.

anyaya
ulilang damo
sa tahimik na ilog
halika, sinta.

 

          Sa paglipas ng panahon at pag-unad ng teknolohiya, ang internet ang nagdala ng haiku sa ilang makata sa bansa. Nabuo ang mga organisasyon at pangkat s aonline upang unti-unting buhayin ang pagsulat nito. Ilan sa mga pangkat at organisasyon ay Brown Song o Kayumangging Awit na isang forum sa Yahoo ng mga makata sa Pilipinas at iba’t ibang bansa. Naitatag noong Oktubre 4, 2004 ni Robert Wilson, isang Amerikanong makata ng haiku na naninirahan sa Pilipinas. Siya ang co-owner at co-publisher, at co-editor-in-chief ng Simply Haiku. Ito ay isang online na literaturang journal na nagpapakita ng mga Japanese short form of poetry. Ang Bahag-hari ay isa ring online na pangkat sa Yahoo ng mga Filipinong makata at manunulat. Naitatag noong Marso 30, 2005 na may layuning magsalin ng mga Japanese haiku sa wikang Filipino.  

          Noong 2006 ay ginunita ang ika-50 anibersaryo ng diplomasya sa pagitan ng PIlipinas at Hapoon mula 1956-2006 bilang Philippine-Japan Friendship Day na inanunsyo ni Pangulong Gloria Arroyo. Dito nagsimulang magkaroon ng interes ang mga Pilipino na simulat ng haiku na nagdala sa unang paligsahan sa pagsulat ng haiku para sa mga Pilipino na iorganisa ng Japan Information and Culture at Embassy of Japan at Unibersidad ng Santo Tomas Graduate Studies.

          Sa kabuoan, ang haiku ay patuloy na nagng bahagi ng ating kultura. Ito ay isang maikling tula na nagpapakita ng kalikasan, damdamin at pagmamahal sa buhay. 

Sanggunian: 

https://thehaikufoundation.org/omeka/files/original/f5c5d8879bfe018401a94da6fe9c9b70.pdf

Pagsasaalaysay - Kasanayan sa Pagsulat

 

Pagsasalaysay

 

            Mahalagang kasanayan sa pag-aaral ng wika ang pagsulat ng komposisyon. Kinababakasan ito ng sunud-sunod na binalangklas na aralin mula sa pagpapayaman ng talasalitaan hanggang sa malikhaing pagsulat ng katha. Kasama na rin ditto ang pag-aaral ng mga gamit ng mga bahagi ng panalita, pagbasa, kathang pasalita at kathang pasulat. Dapat na ang katha’y likas na bunga ng ginawang pagtalakay sa isang tanging paksa. Dapat ito’y maging isang kawili-wiling gawaing nasasalig sa mga makabuluhang paksa na puno ng kawilihan dahil sa nasasaklaw ito ng mga karanasan. Bunga ito ng mabisang pagpapahayag ng mga pansariling kaisipan at kuru-kuro.

            Sa pagsulat ng  katha, hindi lamang ang mga gamit ng iba’t ibang bahagi ng panalita o ng pagbubuo ng iba’t ibang uri ng pangungusap ayon sa gamit o kayarian o ng apat na uri ng pagpapahayag na pasalaysay, paglalarawan, paglalahad, pangangatwiran, ang isinasaalang-alang kundi pati palatinikan, pagbabaybayan at palagitlingan.

            Sumasaklaw sa pagsasanay sa wika na nahihinggil sa pagpapahayag ng mga hinagap o ideya sa wastong anyo ng pagpapabatid na tinatanggap sa paggamit na pasulat ang pagsulat ng komposisyon. Dapat balakin at iayon ang pagsulat ng katha sa pagkakasunud-sunod upang matagpuan ang kagyat na pangangailangan sa pagsasanay tungo sa pagsulat ng kathang porama. Kung wasto na ang pagkakaalam at pagkakapagsanay sa pagsulat sa simula pa lamang, tiyak na magiging malinaw at magaang na sa mag-aaral ang kasanayan at kakayahan sa pagsulat.

 

Katuturan:

 

1. Pagsasalaysay ay isang pagpapahayag na nagsasaad kung kailan, saan at paano naganap ang pangyayari.
2. Isa itong pasalaysay na ang hangari’y mag-ugnay sa mga kalagayang bumubuo ng isang pangyayari.
3. nagsasalaysay ito ng mga pangyayari sa maayos na pagkakasunud-sunod.

 

Sangkap ng Pagsasalaysay

 

1. Nilalaman o Panlaman
1. may itinuro
2. kailangang may ipinapabatid
3. nagbibigay-kaalaman
4. mapapakinabangang kaalaman
2. Pananalita

May kabisaan ang isang pagpapahayg kung nagattaglay ang pananalita ng:

1. kagandahan upang kalugdan
2. kalinawan upang madaling maunawaan
3. kapamitagan upang madaling paniwalaan

 

Mga Dapat Tandaan

 

1. Kaisahan – matatamo lamang ito kung ang lahat ng sangkap ng pangungusap o talataan ay nahihinggil lamang sa iisang paksa.
2. Kaugnayan – Matatamo ang kalinawan ng isang akda o talataan kung may magkakaugnay na diwa ito tungkol sa paksa.
3. Kawilihan – layunin nito na mabigyang-kasiyahan at maakit ang kawilihan ng sino mang babasa o makikinig
4. Diin – mahalagang bagay ito sa pagsulat sa talataan sapagkat nakikitang kapamitagan ng ideya o kaisipan, pangyayari o ano mang mahalagang bagay na dapat bigyang-diin sa isang talataan.

 

Antas ng Wika

 

Antas ng Wika

Ang salitang tinukoy ay isa lamang antas ng wikang Filipino. Nagkakaroon ng antas o pagbabago ng salita dahil sa panahon, lugar, o pagkakataon sa pagkakagammit.

Apat na pamantayan ng wika ayon sa sosyo-edukasyonal na pangkat na ginagamitan ng wika:

1. Balbal (slang) ang pinakamababa. Kasama rito ang barbarismo at kusupsyon sa tunog at kahulugan. Mga salitang nalikha at ginagamit sa mga lansangan.

Halimbawa:

Ihaw, bebot, praning, yosi

 

Nagkaroon ng kategorisasyon ng mga salitang ginagamit ng kabataan na masasabing nasa ilalim ng salitang balbal (Pebrero 23, 1995)

›  Binaliktad ang kategorisasyong ito ay may layong bumuo ng sariling bokabularyo.

Halimbawa:

     gat-bi – bigat astig – tigas

     todits – dito       erap - pare

›  Nilikha ang kategorisasyon ay walang tiyak na pinagmulan. Karaniwan itong maririnig kung kani-kanino at kung saan-saan.

Halimbawa

     paeklat – maarte

     hanep – paghanga

     espi – esposo o asawang lalaki

›  Pinaghalo-halo  ang kategorisasyong ito ay pinagsama-samang salita at /o pantig ng salitang Ingles at Filipino.

Halimbawa:

     In-nai-in - naaayon

     kilig to the bones – paghanga

›  Iningles  ang kategorisasyong ito ng mga salita ay puro Ingles ngunit naiiba ang kahulugan.

Halimbawa:

Jinx – malas

Weird – pambihira

Yes, yes, yo – pagsang-ayon

›  Dinaglat ang kategorisasyong ito ay binubuo ng mga letra ng mga salita o pariralang pinaikli.

Halimbawa:

     SMB – Style Mo Bulok

     MU – Mutual Understanding

     ITALY – I Trust and Love You

›  Hinango sa salitang katutubo – mga salitang pinagmulan ay wikain ng katutubo

Halimbawa:

gurang – (Bikol, Bisaya) – matanda

utol (Bisaya) – kapatid

buwang (Bisaya) – luko-luko

pabarabarabay (Tagalog) – paharang-harang

›  Hinango sa wikang banyaga – ang salita ay nagmula sa mga salita sa banyaga

Halimbawa:

tisoy, tisay (Espanyol: mestizo, mestizo)

tsimay, tsimoy (Espanyol: muchacha, muchacho)

kosa (Russian Mafia: Cosa Nostra0

sikyo ( Ingles: Security guard)

orig (Ingles: original)

sisiw (Ingles: chicks)

toma (Espanyol: tomar) inom

›  Pagsasalarawan o Pagsasakatangian – pagtukoy sa isang bagay na inuugnay batay sa paglalarawan o katangian nito.

Halimbawa:

     yoyo- (relo dahil hugs yoyo)

     lagay – (tong ay inilalagay o isinisingit para hindi    

             halata ang pagbibigay)

     basag durog (dahil nawawala sa sariling isip kapag

             nakadroga)

 

›  Gay Lingo o Bekimon – ang kategorisasyong ito ay mga salitang giinagamit ng mga bading sa lipunan na ginagamit na rin sa karaniiwang pakikipagtalastasan. Binuo ito sa pamamagitan ng pag-uugnay ng salita sa isang bagay, sikat na tao, o nilalandian lamang ang pagbigkas.

Halimbawa:

chaka – ang orihinal na salita ay “Chanak” mula sa pelikulang “Tiyanak.” Bago pa itto nauso ginagamit na ekspresyon ng mga bading ang “Baby ni Janice” na diyalogo mismo sa nasabing pelikula upang ituro ang isang pangit na tao. Sa paglipas ng panahon dahil sa naging sikat ang pelikulang “Chuckie” na isang pangit na manika dito na iniugnay ang salita.

     ganetch – ganito, pinalanding pagbigkas

Sincha o Cynthia – nauso nang naging artista sa ating bansa si Cynthia Luster. Dahil sa magkatunog ang Sino siya? At Cynthia at kasagsagan ng kasikanatn ng artista kaya ito ginamit ng mga bading. Di nagtagal ay naging Sinetch Itey na nilandian na ang pagbigkas.

 

 

2. Lalawiganin – Ang mataas–taas ngunit ukol sa isang pook lamang at sa katunayan ay isang diyalekto sa loob ng isang wika.

Halimbawa:

     ibad – negra   uyab - kasintahan

     gamay- maliit

 

Tinatawag din itong dayalek na nakikilala hindi lamang sa pagkakaroon nito ng set ng mga distinct na bokabularyo kundi maging sa punto o tono at sa istraktura ng pangungusap. Pansinin na lamang natin ang pananagalog ng mga naninirahan sa iba’t ibang lugar na gumagamit ng isang wika. Isang wika ang Tagalog, pero iba’t iba dayalek ito. Nariyan ang Tagalog-Cavite, Tagalog-Batangas, Tagalog-Manila, Tagalog- Quezon, Tagalog-Bulakan at iba pa.

Katulad ng sa Tagalog, may barayti rin ang Ifugao ng Amganad, Batad at Kianan; ang Subanon ng Tuboy-Salog, Siocon, Lapuyan at Sindangan; ang Blaan ng Koronadal at Sarangani; at ng marami pa pang ibang dayalekto.

Samadaling sabi, ang dayalek ang wikang pekulyar o katangi-tangi sa isang lugar o rehiyon, kasama ang punto, bokabularyo, o pagkakabuo ng mga salita.

Halimbawa:

Ala eh! ng Batangas

 

3. Kolokyal – ang anyo ng wika na ginagamit sa mga impormal na usapan. Kasama sa ganitong anyo ng wika ang lokal na idyoma, balbal, o pinaikling pahayag na ginagamit sa isang partikular na pangkat ng tao. mga pang araw-araw na salita na ginagamit sa pagkakataong impormal at maaaring may kagaspangan nang kaunti ang mga salitang ito ngunit maaari  rin itong maging repinado ayon sa kung sino ang nagsasalita  nito.

Ang mga pagpapaikli ng isa, dalawa o mahigit pang salita ay mauuri rin sa antas n ito.

 

Halimbawa:

nasa’n (nasaan),     pa’no (paano),

sa’kin (sa akin),    sa’yo (sa iyo),

kelan (kalian),      meron (mayroon)

 

Sa pag-aaral ng wika, may kinalamman ang llipunan sa pag-unlad ng wikang Filipino. Sosyolek ang makauri o makapangkat na paggamit ng wika. Bawat tao ay may uri, grupo o antas na kinabibilangan. Ang pagpapangkat ay maaaring ibatay sa pagkakapareho ng trabaho, antas ng edukasyon, uri ng pamumuhay, grupong kinaaaniban o kahit ang laki o baba ng sweldo. Halimbawa, madalas na may taong halong Ingles yaong mga nakatuntong sa kolehiyo. Kakaiba at masasabing napakamalikhain naman ang lengguwahe ng mga bading. Iba ang bolabukaryo ng mga istambay sa kanto kaysa sa doktor.

›  Makikilala ang iba’t ibang barayti nito sa pagkakaroon ng kakaibang rehistro na tangi sa pangkat na gumagamit ng wika. Pansinin kung paanong inilalantad ng rehistro ng mga sumusunod na pahayag ang pinagmulan ng mga ito:

a. Wiz ko feel ang mga hombre ditech, day!
b. Wow pare, ang tindi ng tama ko! Heaven!
c. Kosa, pupuga na tayo mamaya.
d. Girl, bukas na lang tayo maglayb . Mag-malling muna tayo ngayon.
e. Pare, punta tayo mamaya sa Mega. Me jamming dun, e.

›  Ang sosyolek ay maaari ring may okupasyunal na rehistro. Pansinin ang mga sumusunod na termino. Kung maririnig mo ang mga ito sa isang taong hindi mo kilala, ano ang agad mong iisiping trabaho niya?

hearing, exhibit, court,
pleading, fiscal, justice,
settlement, appeal, complainant

›  Ang mga salitang nakatala sa itaas ay mga legal jargon. Ang jargon ang mga tanging bokabularyo ng isang partikular na pangkat ng gawain.

›  Ang mga sumusunod naman ay mga jargon sa disiplinang Accountancy at iba pang kaugnay na disiplina:

account, balance, net income,
debit, revenue, asset,
credit, gross income. cash flow

›  Sa disiplinang Medisina at Nursing naman ay gamitin ang mga sumusunod:

diagnosis, therapy, prognosis,
symptom, emergency, patient
check up, ward,  x-ray

›  Kung minsan, ang mga jargon ng isang larangan ay may kakaibang kahulugan sa karaniwan o sa ibang larangan. Pansinin ang mga sumusunod na salitang gamitin sa isports na tennis at kung paano naiiba ang kahulugan ng mga ito sa karaniwan:

ace, fault, love,
breakpoint, deuce, rally,
slice, advantage, service

 

›  Pansinin naman na ang mga sumusunod na terminolohiya ay may magkaibang kahulugan o rehistro sa larangang nasa boob ng panaklong:

›  mouse (Computer, Zoology)
stress (Language, Psychology)
strike (Sports, Labor Law)
hardware (Business, Computer)
race (Sports, Sociology)
nursery (Agriculture, Education)
operation (Medicine, Military)
note (Music, Banking)
accent (Language, Interior Design)
server (Computer, Restaurant Management)

›  ETNOLEK nadedebelop mula sa mga salita ng mga etnolonggwistikong grupo. 

›  EKOLEK kadalasang mula o sinasalita sa loob ng bahay. 

›  PIDGIN wikang walang pormal na estruktura. 

Halimbawa: Ikaw bili isda. Naku, ako lugi negosyo.

Ang isang Intsik ay na di maalam sa wikang Pilipino ay bumubuo ng pangungusap batay sa alam lamang nitong salita.

›  REJISTER wikang espesyalisadong nagagamit sa isang partikular na domeyn.

Halimbawa:

Mga partikular na propesyunal na gumagamit ng kanilang wika sa termino. Halimbawa mga doktor, arkitekto etc.

›  CREOLE nadedebelop ang pormal na estruktura mula sa Pidgin na naging native sa isang partikular na lugar.

Hallimbawa: Chavakano. Mula sa wikang Kastila na nakasanayang gammitin at kalaunan ay kinilalanng native sa Zambuanga na tinawag na Chavakano.

 

4. Ang Pamantayang Pangwika o Pormal – Ito ang pahayag na pinakamahusay at pinakamatayog na pamantayan sa paggamit ng wika ng isang bansa. Naririto ang katangiang pambansa at karangalang pambansa, gaya rin ng pambansang pilosopiya at sikolohiya sa tuktok ng kagalingan.

›  Idyolek – ang indibidwal na paggamit ng isang tao sa kanyang wika. Partikular ito sa kanyang sarili.

     Halimbawa:

     May taong gumagamit nng siya sa halip na ito; may laging nagsisimula sa bale o actually; may iba namang mura ang itinutumbas sa tuldok.

Ang mga kilalang personalidad ay may tatak na pagbigkas ng salita maging ang paggamit ng salita.

Halimbawa:

Si Mike Enriquez, Kris Aquino, Zenaida Seva, Noli de Castro atbp.

http://www.academia.edu/6001666/Antas_ng_Wika

http://www.slideshare.net/jessicavduque/antas-ng-wika-28063693

https://www.wattpad.com/55905648-komunikasyon-sa-akademikong-filipino-varayti-ng

http://tagaloglang.com/Basic-Tagalog/Ano-ang/mga-uri-ng-barayti-ng-wika.html

Ortiz, Allan A. (2015) Wikang Sarili 7. Abiva Publishing House, Inc. Quezon City

 

Marunong Nga Ba Akong Umibig?

Marunong nga ba akong umibig?  

 

                Kagabi, dumalo ako sa burol ng isang kaibigan. Nagsimula na ang eulogy para sa yumao. Napakinggan ko ang magagandang salaysay ng mga malalapit na kaibigan ni Kuya Danny, asawa ni Tita Joenel. Habang pinakikinggan ko ang mga masasaya at nakatatawang kuwento ng mga kaibigan, naglalaro sa aking hiraya, ang mga paglalarawan ng buhay ng yumao. Nabuo rin sa aking isipan ang mga bagay-bagay patungkol sa aking buhay. Isa kasi aking napakinggan ay mga kasamahan sa trabaho na malapit pa rin sila sa isa’t isa gayong wala na roon si Kuya Danny sa dati nitong kompanyang pinaglilingkuran. Natanong ko sa aking sarili, naging mabuti ba akong kaibigan o katrabaho?

                May mga sandalling may nakakatampuhan sa trabaho o hindi napagkakasunduan. Nariyan na pinag-iinitan o ipinararamdam na mas mataas sila sa iyo at ikaw ay baguhan lamang. Noon, masasabi ko hindi ko kinikimkim ang mga ganitong sitwasyon sa buhay ko. Subalit sa paglipas ng panahon natutuhan mong tandan ang mga taong gumawa ng hindi maganda sa iyo. Upang hindi ka na muli abusuhin sa kabaitang ipinakikita mo sa kanila. Hanggang may mga pagkakataong tila hindi mo na kayang magpatawad. May galit sa puso mo. Nais mong maghiganto o kaya lumaban. Sa ganitong pangyayari naging mabuti ba ako sa kanila?

                Sinasaad sa 1 Corinthians 1: 4-5, “Love is patient, love is kind. It does not envy, it does not boast, it is not proud. It does not dishonor others, it is not self-seeking, it is not easily angered, it keeps no record of wrong.”  Saglit, it keeps no record of wrong, paano ‘yun? Tila ang hirap kalimutan ang mga ginawang masama sa iyo ng ibang tao na nagdulot sa iyo ng paghihirap at kapighatian ng kalooban at maging pagod sa isipan.  Sinabi na dapat maghari ang pag-ibig, ngunit nasaan ang pag-ibig nang ako’y gawan ng masama ng ibang tao?

                Sa bawat katanungang ibinabato ko sa aking sarili, lahat ng ito ay bumabalik din sa isang tanong, marunong ba akong magmahal? Tunay ba akong umiibig? Sumagi ang lahat ng ito sa akin at isa lamang ang ibinubulong sa akin, ang pagiging makasarili. Makasarili ako kung iniisip ko palagi ang aking sarili. Makasarili dahil nais na ikaw lamang ang tatanggap at ipinagdaramot mo ang iyong pagmamahal, kakayanan at panahon sa iba.

                Nang magsalita si Tita Joenel, nasabi niya na si Kuya Danny ay nagtanim ng mabuting binhi at ang bunga ay ang kanyang mabubuting anak at mabubuting kaibigan na nagmamahal sa kanya. Wala kasing masamang tinapay kay Kuya Danny, naringgan ko sa isang malapit niyang kabigan at napatunayan ko rin ito nang magkakilala kami sa simbahan. Natanong ko muli ang aking sarili, nagtanim ba ako ng mabuting binhi sa ibang tao?

                Minsan, hindi ako nauunawaan ng ibang kasamahan ko sa trabaho. Iba raw ako mag-isip. Alam ko rin naming may nasasabi silang di magaganda sa akin kahit di nila sabihin dahil nararamdaman ko sa kanilang kilos at tingin. Bilang isang Kristiyano, nang magkaroon ako ng relasyon kay Cristo, namulat ako sa kamalian ng mundo. Mga maling paniniwala, pananaw, pilosopiya at katuruan na nagdulot sa akin ng pag-iiba ng pananaw at kilos na hindi maunawaan ng iba. Parang isda na lumalangoy sa agos ng tubig subalit ikaw ay hindi sumasabay at lumalangoy  kabilang direksyon kung saan lahat ay sama-sama at ikaw ay naiiba.

                Binalikan kong muli ang aking buhay habang patapos na ang eulogy, at naalala ko si Hesus na tapat na umiibig. Sabihin mang Anak Siya ng Diyos subalit tandan nating naging tao Siya para sa atin. Ibinigay ng Diyos Ama ang Kanyang Anak para iligtas tayo sa kasalana at kamatayan. Si Hesus ang nagging modelo natin pagdating sa pamumuhay dito sa mundo lalo na sa konsepto ng pag-ibig. Ginawan siya ng masama ng iba, pinahirapan, kinutya, at ipinako sa krus subalit nagawa Niyang magpatawad. Ito ay dahil sa dakila Niyang pag-ibig sa atin. Kaya ko ba iyon?

                Mahirap gawin ang ipinamalas ni Hesus, bakit? Dahil itinuro ng mundo ang maling konsepto ng pag-ibig. Lalo na’t ang tao higit na pinahahalagahan nito ang kanyang sarili, materyal na bagay at katanyagan na taliwas sa itinuro ni Hesus sa atin. Ang lahat ng ito ay nagbubunga ng kapalaluhan, inggit, pagkamakasarili, kayabangan at iba pang masasamang ugali. Hanggang sa maging sistema, kultura ng lipunan at ng mundo kaya kapag itinatama mo ang isang kamalian ang mundo ay kalaban mo.

                Ano ba ang mahalaga sa buhay natin, ang sasabihin ng ibang tao o ang sasabihin ng Panginoon kapag nasa kabilang buhay ka na? Ito ang sumagi sa aking isipan nang matapos ang eulogy. Hanggang sa aking pag-uwi baon ko ang katanungang ito. Binalikan ko ang mga nagawa ko bilang isang tao. Naging tapat ba akong tagasunod ng Diyos? Pinapupurihan ko ba ang Panginoon sa lahat ng aking ginagawa. Ipinakikita ko ba na iniibig ko ang Diyos sa lahat ng aking ginagawa o iniisip?

                Maraming pagkakataon na nagkasala ako sa Panginoon. Hindi ako sumusunod sa Kanyang salita gayong alam ko ang mga ito at di kapuri-puri sa Kanya. Humingi ako ng tawad sa Panginoon at nasasaad sa Hebrews 8:12, “For I will forgive their wickedness and will remember their sins no more.”  Kamangha-mangha ang pag-ibig ng Diyos dahil handa siyang magpatawad at kalimutan ang lahat ng nagawang kasalanan sa Kanya. Nais mong talikdan na ang kasalanan subalit nahuhulog kang muli dahil sa tukso at mahina ang aking katawang lupa. Nais kong lumaya sa tanikalang ito ng kasalanan. Sabi sa Galatians 5:1, It is for freedom that Christ has set us free. Stand firm, then and do not let yourselves be burdened again by yoke of slavery. Pinalaya na ako ni Cristo mula sa kasalanan nang mamatay Siya sa krus. Nilinis ang lahat ng kasalana sa pamamagitan ng Kanyang banal na dugo. At kasama akong binuhay Niya sa kanyang muling pagkabuhay. Dakila at banal si Cristo kaya dapat akong maging banal dahil sa grasyang itong ipinagkaloob Niya sa akin.

                Ang lahat ng ito ay umiikot sa dakilang pag-ibig ng Diyos. Dahil sa pag-ibig ay nagawa Niyang magpatawad at limutin ang mga kasalanan. Ang tapat na pag-ibig na ito ang binhing itatanim mo sa iba upang mahalin ka ng iba. Hindi mahalaga ang sasabihin ng iba at hindi na mahalaga ang nararamdaman mo kung pasakitan ka ng ibang tao. Ang mahalaga ay naging tapat ka sa Panginoon at iniibig mo Siya at handa kang gumawa ng mabuti para sa ikaluluwalhati ng Kanyang panglanan. 

Reflection on Devotional February 6, 2022

Talambuhay ni Francisco Balagtas Baltazar

 

Talambuhay ni Francisco Balagtas Baltazar

Si Francisco Balagtas, ay isang bantog na Pilipinong makata at may-akda. Siya ay kilala sa taguring "Prinsipe ng Manunulang Tagalog" at itinuturing na William Shakespeare ng Pilipinas para sa kanyang kontribusyon at impluwensya sa panitikang Pilipino. Ang sikat na romantikong pag-iibigan ng ika-19 na siglo, ang Florante at Laura, ay ang kanyang pinamainam na likha. 

 

Si Francisco Baltazar (na may palayaw na Kikong Balagtas o Kiko) ay isinilang noong Abril 2, 1788 kina Juana dela Cruz (isang simpleng may-bahay) at Juan Baltazar, (isang panday) sa Barrio Panginay, Bigaa (na kilala ngayon bilang Balagtas sa kanyang karangalan), sa lalawigan ng Bulacan. Siya ang bunso ng kanyang mga kapatid na sina Felipe, Concha, at Nicholasa.

 

Nag-aral si Francisco sa isang parochial school sa Bigaa kung saan pinag-aralan niya ang mga panalangin at katekismo, at kalaunan ay nagtrabaho bilang "alilang kanin" o houseboy para sa pamilyang Trinidad sa Tondo, Manila kung saan siya ay pinag-aral ng kanyang tiyahin sa Colegio de San Jose ng mga Jesuwita, bago lumipat sa San Juan de Letran. Noong 1812, nagtapos siya sa degree ng Crown Law, Spanish, Latin, Physics, Christian Doctrine, Humanities, and Philosophy. Ang kanyang naging pantas na guro roon ay si Padre. Mariano Pilapil (kilalang sumulat ng Pasyon).

 

Bata pa si Kiko ay mahilig na siya sa pagtula at kahit saan siya pumunta, marami ang humahanga sa kanyanag kakayahang ito. Maging sa panliligaw, mga tula ang naging instrument niya sa pagpapahayag ng niloob sa dalagang pinipintuho.

 

Isang binibining taga-Gagalangin ang unang nagpatibok sa kanyang puso, si Magdalena Ana Rama. Sa pagkakataon ding ito ay nakilala niya si Jose dela Criz, kilalang guro ng mga makata nang mga panahong iyon. Kilala ito sa tawag na Joseng Sisisw, sapagkat sisiw ang ipinambabayad sa kanya ng mga nagpapaayos ng tula. Kabilang dito si Kiko, na tuwing makalawang linggo ay naghahandog ng sisiw kay Mang Jose bilang upa sa pagpapaayos ng tula.

 

Minsan isang araw, nabigo si Kiko kay Mang Jose dahil sa hind siya nakapagdala ng sisiw upang ayusin ang kanyang tula na para pa naman kay Magdalena. Mula noon binuo niya sa sarili na magsisikap siyang magpakinis ng kanyang sariling tula upang mahigitan ang kakayahan ng guro sa sining na ito.

 

Di naglaon ay napabantog si Kiko s apagtula. Nalaluan niya ang dating guro na unti-unting kinupasan ng ningning sa sining ng Panulaang Tagalog.

 

Nakilala si Kiko maging sa mga lalawigang nag-aanyaya sa kanya kung may piging at kapistahan dahil sa kanyang mga tula. Nang malaunan, di lamang mga tula ang hinabi ni Kiko. Pumalaot na rin sa kanyang paglikha ang mga awit at korido at mga tulang isinasadula na kilala sa tawag na moro-moro.

 

Nang mapalipat si Kiko sa Pandacan, dito niya nakilala si Maria Asuncion Rivera, isang dalagang napabantog sa pook na iyon di lamang sa kagandahan kung hindi sa kakayahan nito sa pag-awit at pagtugtog ng alpa. Pinaniniwalaan na ang taguring Celya o Selya ay hango sa Cecilia ang santang pintakasi ng musika, ay ikinapit ni Kiko sa dalaga sa kaangkupan ng pangalang ito sa mga katangian ng dalaga.

 

Naghandog ng tula si Kiko para kay Selya, ngunit gaya ng nakaugalian nang mga panahong iyon, gumamit siya ng isang sagisag --- ang Francisco Baltazar.

 

Sa pamimintuho ni Kiko kay Celia, nakaribal niya si Mariano “Nanong” Kapule, pinakatukod ng yaman sa buong Pandacan.  Marami ang nagpayo sakanya na huwag nang ipagpatuloya ng panunuyo sa dalaga, ngunit nabuo na sa kanyang isip na anuman ang maging kasapitan ng pag-ibig na ito, ay walang makahahadlang sa kanyang malinis na hangarin sa dalaga.

 

Naging magkasintahan ang dalawa bagama’t mayaman ang karibal nito. Ang Ilog Beata at Hilom, pati ang mga malalabay na puno ng manga sa poook na iyon, ang naging saksi ng kanilang pagniniig. Datapwa’t di nagtagal ang masasayang araw ng magkatipan. Sa pakana ng binatang kaagaw, napapaniwala nito, pati ang mga magulang ng dalaga na ikinalat ni Kiko ang balitang nakasisirang puri sa dalaga at sa pamilya nito. Sa tulong ng mga saksing binayaran ni Nano Kapule, nabilanggo si Kiko nang walang kasalanan.

 

Sa bilanguan niya nabalitaang kinasal na si Maria Asuncion kay Nano bilang pagsunod sa mga magulang nito. Labis ang sakit ng kalooban ang dinanas niya. Sa kasawiang ito, isinilang ang isang obra maestro, isang malikhaing bunga ng masidhing kapighatian ng isang naapi, ang Florante at Laura.

 

Nang makalaya si Kiko noong 1838, ipinalimbag niya ang Florante at Laura sa wikang Tagalog bagaman ang mga dominanteng wika sa pagsulat ay wikang Espanyol. Isa isa itong inilalako sa patyo ng simbahan kung araw ng pista.

 

Lumipas ang maraming taon, nandarayuhan si Kiko sa Udyong, Bataan at nakilala si Juana Tiambeng. Maakit siya sa karikitan ng dalaga kaya niligawan niya ito. Malaki ang agawat ng gulang at katayuan sa buhay ni Kiko sa dalaga. May 54 na taong gulang na si Kiko at walang maipagmamalaking kabuhayan. Bagaman tutol ang mga magulang ni Juana, napangasawa rin niya si Kiko noong ika-22 ng Hulyo, 1842.

 

Iba’t ibang matataas na katungkulan sa pamahalaan ang nahawakan ni Balagtas. Sa panunungkulan niyang ito ang kanyang opisyal na pangalan ay Francisco Narvaez Baltazar. Dahil noong 1849, inutos ni Gobernador-Heneral Narciso Claveria na ang bawat katutubong Pilipino ay magkaroon ng apelyidong Espanyol.

 

Nagbunga ang kanilang pagmamahalan ng 11 supling: 5 lalaki at anim na babae; 7 sa mga ito ay namatay nang mga sanggol pa lamang.

 

 

Si Balagtas ay nabilanggo sa ikalawang pagkakataon noong 1856 nang ipahayag ang reklamo ng isang kasambahay na pinutol niya ang buhok nito. Siya ay napalaya noong 1860 at ipinagpatuloy ang kanyang pagsusulat ng tula. 

 

Namatay si Balagtas noong Pebrero 20, 1862 sa edad na 74. Ang kanyang huling hangarin ay walang sinuman sa kanyang mga anak ang sumunod sa kanyang mga yapak sa takot na sila ay dumaan sa parehong mga paghihirap na kanyang dinanas. Sinabi pa niya na mainam pang maputol ang kanilang mga kamay kaysa ang mga ito ay maging manunulat. 

Mayo 5, 1892  nagkaroon ng sunog sa Udyong na kung saan natupok ang bahay ni Francisco Baltazar kasama ang kaban ng mga akda nito.

Si Balagtas ay lubos na pinahahalagahan sa Pilipinas na ang Pilipinong termino para sa debate gamit ang ekstemporanyong taludtod ay ipinangalan sa kanya: ang balagtasan. Ipinangalan din ang isang paaralang elementarya sa kanyang karangalan, ang Francisco Balagtas Elementary School (FBES), na matatagpuan sa kahabaan ng Alvarez Street sa Santa Cruz, Maynila.

 

Sanggunian Rionda, C. (1995). Florante at Laura. Phoenix Publishing House, Quezon City.

https://en.wikipedia.org/wiki/Francisco_Balagtas